Η αυξανόμενη χρήση των chatbots για συναισθηματική υποστήριξη ανοίγει νέες δυνατότητες, αλλά και σημαντικά ερωτήματα για την ψυχική υγεία, την εξάρτηση και τη σχέση μας με τους άλλους.
Η ολοένα και μεγαλύτερη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης για συναισθηματική υποστήριξη έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό στους ειδικούς ψυχικής υγείας. Εκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποιούν πλέον chatbots για να συζητήσουν ζητήματα όπως το άγχος, οι σχέσεις, η μοναξιά και η κατάθλιψη.
Η δημοτικότητά τους οφείλεται κυρίως στην άμεση και συνεχή διαθεσιμότητά τους, στην ευκολία πρόσβασης και στην αίσθηση ότι ο χρήστης μπορεί να μιλήσει χωρίς να κριθεί. Παρότι μπορούν να προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση και χρήσιμες συμβουλές, οι έρευνες δείχνουν ότι η υπερβολική εξάρτηση από αυτά ενδέχεται να έχει αρνητικές συνέπειες.
Οι πρόσφατες επιστημονικές μελέτες αναδεικνύουν βασικούς κινδύνους που σχετίζονται με τη χρήση chatbots σε θέματα ψυχικής υγείας.
Πρώτον, υπάρχει πιθανότητα οι χρήστες να καθυστερούν να απευθυνθούν σε επαγγελματία, θεωρώντας ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αντικαταστήσει τη θεραπεία.
Δεύτερον, η συνεχής επιβεβαίωση που παρέχουν τα συστήματα αυτά μπορεί να ενισχύσει ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές, ιδιαίτερα σε άτομα με έντονο άγχος ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή.
Τρίτον, η εύκολη και ασφαλής επικοινωνία με ένα chatbot μπορεί να οδηγήσει ορισμένους ανθρώπους να αποφεύγουν τις πραγματικές κοινωνικές σχέσεις, αυξάνοντας έτσι την απομόνωση.
Ένας ακόμη κίνδυνος αφορά την ενίσχυση λανθασμένων ή διαστρεβλωμένων αντιλήψεων. Επειδή τα chatbots έχουν σχεδιαστεί ώστε να είναι υποστηρικτικά και συχνά να συμφωνούν με τον χρήστη, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να επιβεβαιώσουν ακόμη και μη ρεαλιστικές πεποιθήσεις αντί να τις αμφισβητήσουν.
Παράλληλα, η συχνή προσφυγή στην τεχνητή νοημοσύνη για τη λήψη αποφάσεων μπορεί να μειώσει σταδιακά την εμπιστοσύνη του ατόμου στη δική του κρίση και να δημιουργήσει εξάρτηση.
Τα πρώτα ερευνητικά δεδομένα εντείνουν την ανησυχία, αν και οι επιστήμονες τονίζουν ότι τα στοιχεία παραμένουν ακόμη περιορισμένα. Έρευνες έχουν δείξει ότι διαφορετικές εκδόσεις δημοφιλών chatbots, όπως το ChatGPT και το Gemini, δεν ανταποκρίνονται πάντα με τον κατάλληλο τρόπο σε περιπτώσεις που υποδηλώνουν ψυχιατρική κρίση.
Σε ορισμένες περιπτώσεις παραπέμπουν τον χρήστη σε επαγγελματική βοήθεια, ενώ σε άλλες φαίνεται να ενισχύουν προβληματικές ή παραληρηματικές αντιλήψεις. Ωστόσο, δεν υπάρχουν στοιχεία ότι τα chatbots προκαλούν από μόνα τους ψύχωση. Οι σχετικές περιπτώσεις φαίνεται να αφορούν κυρίως άτομα που αντιμετωπίζουν ήδη κάποια ψυχική διαταραχή.
Παράλληλα, έρευνες έχουν συνδέσει την υπερβολική χρήση AI για συντροφιά με αυξημένα αισθήματα μοναξιάς. Αυτό δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσο η εξάρτηση από την τεχνολογία μπορεί να επηρεάσει την ικανότητα των ανθρώπων να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους, να αντιμετωπίζουν τις διαφωνίες και να διατηρούν ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις.
Είναι σημαντικό οι άνθρωποι να μπορούν να μένουν κάποιες φορές μόνοι με τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους, ώστε να αναπτύσσουν δικές τους στρατηγικές αντιμετώπισης.
Παρά τους κινδύνους, η τεχνητή νοημοσύνη αναμένεται να αποκτήσει σημαντικό ρόλο στον χώρο της ψυχικής υγείας. Ήδη αναπτύσσονται εφαρμογές που αξιοποιούν μεγάλα γλωσσικά μοντέλα για συμβουλευτική και θεραπευτική υποστήριξη.
Όμως είναι απαραίτητη η ύπαρξη επιστημονικής αξιολόγησης, κλινικής εποπτείας και αυστηρών δικλείδων ασφαλείας. Η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά, αλλά δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πλήρης υποκατάσταση της ανθρώπινης επαγγελματικής φροντίδας και των πραγματικών ανθρώπινων σχέσεων.
Σωτηρία Παπαλεξανδροπούλου
Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια